Dostępne badania wskazują, że kompleksowa, wielomodalna opieka naturopatyczna może przynosić mierzalne korzyści w wybranych chorobach przewlekłych, szczególnie jako uzupełnienie standardowej opieki. Siła dowodów różni się jednak w zależności od wskazania, rodzaju interwencji i jakości badań.

Kompleksowy raport poświęcony naukowym podstawom naturopatii powinien obejmować szeroki i reprezentatywny zbiór literatury, liczący docelowo około 1000–1500 publikacji naukowych. Uwzględnienie badań klinicznych, przeglądów systematycznych, metaanaliz, ocen bezpieczeństwa, analiz ekonomicznych oraz dokumentów instytucji międzynarodowych pozwoliłoby stworzyć jedno z najbardziej wszechstronnych opracowań dotyczących naturopatii w Europie.

Dokument taki mógłby stanowić rzetelne, transparentne i oparte na dowodach kompendium wiedzy, przydatne w procesie legislacyjnym, konsultacjach publicznych oraz debacie naukowej. Mógłby być przedstawiany parlamentarzystom, ministerstwom, instytucjom ochrony zdrowia i środowisku akademickiemu jako niezależne opracowanie merytoryczne, a nie wyłącznie jako stanowisko organizacji reprezentującej środowisko zawodowe.

Niniejsze opracowanie przedstawia jedynie pojedyncze badania naukowe dla poszczególnych nurtów naturoterapii. 

W zależności od zakresu dostępnych dowodów naukowych, poszczególne rozdziały mogłyby obejmować następującą liczbę cytowanych publikacji:

Obszar	Szacunkowa liczba publikacji	Główne źródła
Żywienie i zmiana stylu życia	80–120	Cochrane Library, The Lancet, The BMJ, JAMA, New England Journal of Medicine, WHO
Fitoterapia	150–200	European Medicines Agency (EMA), European Scientific Cooperative on Phytotherapy (ESCOP), WHO Monographs on Selected Medicinal Plants, Cochrane Library, Phytomedicine, Journal of Ethnopharmacology
Suplementacja	około 100	Cochrane Library, JAMA, The BMJ, American Journal of Clinical Nutrition, NIH Office of Dietary Supplements
Hydroterapia	30-40	Cochrane Library, Clinical Rehabilitation, Rheumatology International, International Journal of Biometeorology
Techniki relaksacyjne	około 60	Cochrane Library, JAMA Internal Medicine, Psychological Medicine, The Lancet Psychiatry
Terapie manualne	około 80	Cochrane Library, Spine, Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy, Manual Therapy
Akupunktura	200-300	Cochrane Library, The Journal of Pain, Pain, BMJ Open, metaanalizy indywidualnych danych pacjentów (IPD)

Należy podkreślić, że podane liczby mają charakter orientacyjny i odzwierciedlają przewidywaną skalę piśmiennictwa niezbędnego do kompleksowego omówienia poszczególnych metod. Bibliografia powinna obejmować przede wszystkim publikacje o najwyższej wartości metodologicznej, takie jak przeglądy systematyczne, metaanalizy, randomizowane badania kliniczne, dokumenty instytucji regulacyjnych oraz wytyczne międzynarodowych organizacji naukowych i zdrowotnych.

Tak opracowana struktura bibliografii zapewni wysoki poziom transparentności, umożliwi krytyczną ocenę jakości dostępnych dowodów oraz zwiększy wartość naukową całego raportu. Dokument będzie mógł służyć jako wiarygodne źródło informacji dla decydentów, środowiska akademickiego, pracowników ochrony zdrowia oraz organizacji zajmujących się kształtowaniem polityki zdrowotnej.

Część I

1. Czym jest naturopatia?

Na początku należy zdefiniować naturopatię jako całościowy, wielomodalny system praktyki, obejmujący indywidualną ocenę pacjenta, edukację zdrowotną, żywienie, styl życia, fitoterapię, suplementację i inne metody zgodne z zakresem kompetencji praktyka.

To ważne, ponieważ naturopatia zwykle nie polega na zastosowaniu jednej, identycznej interwencji u wszystkich pacjentów. Badania nad nią często mają więc charakter pragmatyczny lub „whole-system research”, w którym ocenia się cały model opieki, a nie jedną substancję. Taką metodologię opisuje literatura naukowa dotycząca badań nad pełnymi systemami medycznymi (Fleming i Gutknecht, 2011). 

Część II

2. Naturopatia jako cały system

Najważniejszym punktem wyjścia jest przegląd z 2019 roku opracowany przez Meyers i Vigar. obejmujący badania nad whole-system, multi-modality naturopathic medicine. Autorzy zidentyfikowali 33 publikacje obejmujące łącznie 9859 uczestników. Najwięcej danych dotyczyło chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2, bólu mięśniowo-szkieletowego, zespołu policystycznych jajników, zaburzeń nastroju i złożonych chorób przewlekłych. 

Zatem wniosek brzmi następująco: Istnieje rosnący zbiór badań sugerujących korzyści całościowej opieki naturopatycznej w niektórych chorobach przewlekłych, jednak liczba badań, ich wielkość i jakość są nadal zróżnicowane.

Naturopatia jest systemem opieki zdrowotnej o charakterze wielomodalnym, którego podstawę stanowi indywidualna ocena pacjenta oraz dobór metod wspierających zdrowie zgodnie z jego potrzebami. W przeciwieństwie do badań oceniających pojedynczy lek lub jedną procedurę terapeutyczną, badania nad naturopatią często analizują cały model opieki (whole-system research), obejmujący jednocześnie edukację zdrowotną, modyfikację stylu życia, dietoterapię, fitoterapię, suplementację oraz inne interwencje stosowane przez wykwalifikowanych praktyków.

Taki model badawczy odzwierciedla rzeczywistą praktykę kliniczną, jednak jednocześnie utrudnia porównywanie wyników poszczególnych badań. Z tego względu interpretacja dostępnych dowodów wymaga uwzględnienia zarówno jakości metodologicznej badań, jak i specyfiki wieloskładnikowych interwencji.

Poniżej przedstawiono przegląd dostępnych danych naukowych dotyczących zastosowania opieki naturopatycznej w wybranych obszarach zdrowia.

Część II

3. Skuteczność kliniczna opieki naturopatycznej – przegląd dowodów naukowych

3.1 Profilaktyka chorób sercowo-naczyniowych

Profilaktyka chorób układu sercowo-naczyniowego należy do najlepiej przebadanych obszarów praktyki naturopatycznej. Dostępne badania wskazują, że kompleksowa opieka obejmująca edukację zdrowotną, indywidualne zalecenia żywieniowe, aktywność fizyczną, redukcję stresu oraz – w uzasadnionych przypadkach – fitoterapię i suplementację może prowadzić do poprawy wielu modyfikowalnych czynników ryzyka.

W randomizowanym badaniu klinicznym przeprowadzonym w Kanadzie przez Seely i wsp. pracownicy z podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym zostali objęci standardową opieką medyczną lub standardową opieką uzupełnioną indywidualną opieką naturopatyczną. Po 12 miesiącach w grupie korzystającej z opieki naturopatycznej odnotowano istotne zmniejszenie całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego oraz częstości występowania zespołu metabolicznego.

Odrębna analiza ekonomiczna tego samego programu wykazała również zmniejszenie kosztów społecznych związanych z absencją chorobową oraz poprawę produktywności pracowników.

Aktualne dane sugerują zatem, że opieka naturopatyczna może stanowić wartościowe uzupełnienie standardowej profilaktyki pierwotnej, szczególnie u osób z wieloma czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego.

Osobna analiza ekonomiczna tego badania wskazała na zmniejszenie kosztów społecznych, głównie dzięki ograniczeniu utraty produktywności (Herman i inni, 2014).

3.2 Cukrzyca typu 2 i zespół metaboliczny

Jednym z podstawowych elementów praktyki naturopatycznej jest modyfikacja stylu życia, dlatego znaczna część badań dotyczy osób z cukrzycą typu 2, insulinoopornością oraz zespołem metabolicznym.

Interwencje naturopatyczne obejmują przede wszystkim:

• indywidualne zalecenia dietetyczne, 
• redukcję masy ciała, 
• zwiększenie aktywności fizycznej, 
• edukację zdrowotną, 
• poprawę jakości snu, 
• redukcję przewlekłego stresu. 

Badania wskazują na możliwość poprawy kontroli glikemii, obniżenia wartości hemoglobiny glikowanej (HbA1c), poprawy parametrów lipidowych oraz zmniejszenia obwodu talii u części pacjentów objętych kompleksową opieką naturopatyczną.

Należy jednak podkreślić, że skuteczność zależy od przestrzegania zaleceń przez pacjentów oraz od jakości prowadzonej opieki.

3.3 Przewlekły ból

Przewlekły ból, zwłaszcza bóle kręgosłupa oraz bóle mięśniowo-szkieletowe, stanowią jeden z najczęstszych powodów korzystania z usług naturopatycznych.

Opieka obejmuje zwykle:

• edukację dotyczącą ergonomii, 
• aktywność fizyczną, 
• terapię manualną, 
• techniki relaksacyjne, 
• dietoterapię przeciwzapalną, 
• fitoterapię.

W randomizowanym badaniu pracowników (Szczurko i wsp., 2007) z przewlekłym bólem dolnego odcinka kręgosłupa kompleksowa opieka naturopatyczna przyniosła większą poprawę bólu i funkcjonowania niż sama porada fizjoterapeutyczna.

3.4 Zaburzenia trawienne

W praktyce naturopatycznej często spotykane są osoby cierpiące na przewlekłe zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego, takie jak:

• zespół jelita drażliwego (IBS), 
• dyspepsja czynnościowa, 
• przewlekłe zaparcia, 
• wzdęcia, 
• zaburzenia mikrobioty jelitowej. 

Opieka naturopatyczna koncentruje się przede wszystkim na identyfikacji czynników żywieniowych, poprawie jakości diety, wspieraniu prawidłowej mikrobioty jelitowej oraz edukacji dotyczącej stylu życia.

3.5 Zdrowie kobiet

Naturopatia znajduje zastosowanie wspomagające między innymi u kobiet z:

• zespołem napięcia przedmiesiączkowego, 
• bolesnym miesiączkowaniem, 
• objawami menopauzy, 
• zespołem policystycznych jajników (PCOS), 
• zaburzeniami metabolicznymi związanymi z gospodarką hormonalną. 

Badania sugerują możliwość poprawy jakości życia oraz zmniejszenia nasilenia niektórych objawów dzięki kompleksowej modyfikacji stylu życia, dietoterapii oraz indywidualnie dobranej fitoterapii.

3.6 Choroby przewlekłe i opieka wielomodalna

Wczesne oraz późniejsze przeglądy whole-practice naturopathy (Calabrese i inni, 2012) wskazywały na potencjalne korzyści w różnych chorobach przewlekłych, ale podkreślały małą liczbę dużych badań i znaczną heterogeniczność interwencji. 

3.7 Wsparcie podstawowej opieki zdrowotnej

W wielu krajach naturopaci funkcjonują jako element systemu podstawowej opieki zdrowotnej lub współpracują z lekarzami rodzinnymi w zakresie profilaktyki i promocji zdrowia.

Do najczęściej realizowanych działań należą:

• edukacja zdrowotna, 
• analiza stylu życia, 
• motywowanie do zmiany zachowań zdrowotnych, 
• wspieranie przestrzegania zaleceń terapeutycznych, 
• identyfikacja czynników ryzyka chorób przewlekłych, 
• kierowanie pacjentów do lekarzy w przypadku wystąpienia objawów alarmowych. 

Dotychczasowe badania wskazują, że taki model współpracy może zwiększać zaangażowanie pacjentów w proces leczenia oraz poprawiać skuteczność działań profilaktycznych. Jednocześnie konieczne są dalsze badania oceniające wpływ integracji opieki naturopatycznej z systemem ochrony zdrowia na wyniki kliniczne i koszty opieki.

3.8 Istniejące opracowanie światowe

World Naturopathic Federation opublikowała obszerne Health Technology Assessment: Naturopathy, practice, effectiveness, economics & safety (WNF, 2022). Dokument ma ponad 700 stron i obejmuje 41 rozdziałów dotyczących praktyki, skuteczności, bezpieczeństwa i ekonomiki naturopatii.

WNF wskazuje, że metodologia HTA była oparta na wytycznych WHO dotyczących oceny technologii medycznych, dostosowanych do charakteru naturopatii.

Część IV

4. Dowody naukowe dotyczące poszczególnych metod stosowanych w naturopatii

Ocena naukowa naturopatii wymaga rozróżnienia dwóch poziomów dowodów:

1. badań nad naturopatią jako całościowym, wielomodalnym systemem opieki; 
2. badań nad poszczególnymi metodami, które mogą być wykorzystywane przez naturopatów.

Siła dowodów jest bardzo zróżnicowana. W przypadku żywienia, aktywności fizycznej i części interwencji związanych ze stylem życia baza badań jest szeroka. W fitoterapii, suplementacji, hydroterapii, terapiach manualnych i akupunkturze wyniki zależą od konkretnego wskazania, rodzaju interwencji, jakości produktu, kwalifikacji osoby wykonującej zabieg oraz metodologii badania.

4.1 Żywienie i zmiana stylu życia

Żywienie, aktywność fizyczna, sen, ograniczanie używek oraz redukcja przewlekłego stresu należą do najlepiej udokumentowanych elementów profilaktyki i leczenia wielu chorób przewlekłych. Nie są one charakterystyczne wyłącznie dla naturopatii, lecz stanowią jeden z jej podstawowych filarów.

Opieka w tym obszarze może obejmować:

• poprawę jakości diety; 
• ograniczenie żywności wysokoprzetworzonej, cukrów dodanych i nadmiaru alkoholu; 
• zwiększenie spożycia produktów o wysokiej wartości odżywczej; 
• dostosowanie ilości energii i makroskładników do stanu pacjenta; 
• regularną aktywność fizyczną; 
• poprawę jakości snu; 
• ograniczenie palenia tytoniu; 
• techniki zarządzania stresem; 
• edukację i motywowanie do trwałej zmiany zachowań. 

Dowody kliniczne

Interwencje obejmujące dietę i aktywność fizyczną mogą zmniejszać ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 oraz poprawiać masę ciała, obwód talii, ciśnienie tętnicze, profil lipidowy i kontrolę glikemii. Efekty są zazwyczaj większe, gdy program jest intensywny, indywidualny i obejmuje regularne wsparcie pacjenta, a nie jednorazowe przekazanie zaleceń (Farhat i wsp., 2024).

4.2 Fitoterapia

Fitoterapia obejmuje stosowanie roślin leczniczych, przetworów roślinnych i standaryzowanych preparatów ziołowych. Jest jednym z najważniejszych, ale zarazem najbardziej zróżnicowanych obszarów naturopatii.

Nie można ocenić „fitoterapii” jako jednej terapii. Każdy surowiec powinien być analizowany osobno pod względem:

• gatunku i części rośliny; 
• ekstraktu i sposobu przygotowania; 
• standaryzacji; 
• dawki; 
• wskazania; 
• czasu stosowania; 
• bezpieczeństwa i interakcji.

Dowody kliniczne

Dla niektórych preparatów roślinnych istnieją randomizowane badania i metaanalizy wskazujące na korzyści w określonych zastosowaniach. Przykłady obejmują wybrane preparaty stosowane w łagodnych zaburzeniach lękowych, dolegliwościach alergicznych, chorobie zwyrodnieniowej stawów, niektórych zaburzeniach snu oraz łagodnych objawach ze strony przewodu pokarmowego. Wyniki nie mogą jednak być uogólniane na wszystkie produkty zawierające tę samą roślinę ( Lim i wsp., 2024).

4.3 Suplementacja żywieniowa

Suplementacja obejmuje witaminy, składniki mineralne, kwasy tłuszczowe, aminokwasy, probiotyki i inne substancje uzupełniające dietę.

Najsilniejsze uzasadnienie suplementacji występuje wtedy, gdy:

• potwierdzono niedobór; 
• istnieje wysokie ryzyko niedoboru; 
• zwiększone zapotrzebowanie wynika z wieku, ciąży, choroby, sposobu żywienia lub leczenia; 
• suplement ma potwierdzone zastosowanie w określonym wskazaniu. 

Dowody kliniczne

Korzyść z suplementu zależy od populacji i punktu wyjściowego. Preparat może być skuteczny u osób z niedoborem, ale nie przynosić korzyści osobom dobrze odżywionym.

Przykładowo:

• suplementacja kwasu foliowego przed ciążą i we wczesnej ciąży ma dobrze ugruntowane zastosowanie w profilaktyce wad cewy nerwowej; 
• witamina B12 jest niezbędna przy potwierdzonym niedoborze i u wielu osób stosujących dietę wegańską; 
• żelazo ma zastosowanie przy potwierdzonym niedoborze, ale podawane bez diagnostyki może być niewłaściwe; 
• witamina D może być wskazana przy niedoborze lub zwiększonym ryzyku, lecz nie jest uniwersalnym środkiem leczącym choroby przewlekłe; 
• niektóre probiotyki mogą pomagać w określonych stanach, ale efekt jest szczepozależny. 

Jednocześnie dowody nie potwierdzają automatycznie korzyści z rutynowego przyjmowania wszystkich suplementów przez zdrową populację. Przykładowo, przeglądy Cochrane wykazały niewielki lub brak wpływu suplementów omega-3 na większość głównych zdarzeń sercowo-naczyniowych, a dane dotyczące witaminy C, witaminy K czy koenzymu Q10 w pierwotnej profilaktyce sercowo-naczyniowej są ograniczone lub niskiej jakości (Al.-Khudairy i wsp., 2017). 

4.4 Hydroterapia i terapia wodna

Termin hydroterapia obejmuje bardzo różne procedury:

• ćwiczenia w wodzie; 
• kąpiele termalne i balneoterapię; 
• zanurzenie w ciepłej lub zimnej wodzie; 
• natryski i okłady; 
• naprzemienne bodźce cieplne; 
• techniki relaksacyjne wykonywane w wodzie. 

Procedury te należy analizować oddzielnie, ponieważ mają odmienne mechanizmy i profile bezpieczeństwa.

Dowody kliniczne

Najwięcej danych dotyczy ćwiczeń w wodzie i balneoterapii w chorobach układu ruchu. Badania sugerują możliwość niewielkiej lub umiarkowanej poprawy bólu, sprawności i jakości życia u pacjentów z przewlekłym bólem krzyża, fibromialgią oraz chorobami zwyrodnieniowymi.

4.5 Techniki relaksacyjne i metody umysł–ciało

Do tej grupy można zaliczyć:

• biofeedback, jeśli jest wykonywany zgodnie z odpowiednimi kwalifikacjami. 
• trening oddechowy; 
• progresywną relaksację mięśni; 
• medytację; 
• mindfulness; 
• wizualizację; 
• łagodną jogę; 
• trening autogenny; 

Dowody kliniczne

Techniki mindfulness i medytacyjne mogą zmniejszać subiektywny stres, a w niektórych populacjach także objawy lęku, depresji i ciśnienie tętnicze (Rees i wsp., 2024). 

Techniki relaksacyjne mogą być pomocne jako element wspomagający u osób z przewlekłym bólem, bezsennością, chorobami przewlekłymi i zaburzeniami napięcia, ale nie zastępują psychoterapii ani leczenia psychiatrycznego. W niektórych szczególnych populacjach, takich jak pacjenci dializowani, wykazywano zmniejszenie objawów depresyjnych, jednak liczba badań była mała (Natale i wsp., 2019). 

4.6 Terapie manualne

Do szerokiej grupy terapii manualnych należą między innymi:

• masaż; 
• mobilizacje tkanek miękkich; 
• wybrane techniki stawowe; 
• terapia powięziowa; 
• niektóre elementy osteopatii; 
• refleksologia; 
• terapia czaszkowo-krzyżowa. 

Nie powinny być oceniane łącznie, ponieważ różnią się zakresem, mechanizmem i poziomem ryzyka.

Dowody kliniczne

Najwięcej danych dotyczy masażu, mobilizacji i manipulacji w bólach mięśniowo-szkieletowych. W wybranych przypadkach bólu szyi i kręgosłupa mogą one przynosić krótkotrwałe zmniejszenie bólu i poprawę funkcji, zwłaszcza jako dodatek do ćwiczeń (Narenthiran i wsp., 2025). 

Opracowane przez Annę Knop (WicePrezes PIGN i Przewodnicząca Izby)

Referencje 

Abdelhamid, A.S., Brown, T.J., Brainard, J.S., Biswas, P., Thorpe, G.C., Moore, H.J., Deane, K.H.O., AlAbdulghafoor, F.K., Summerbell, C.D., Worthington, H.V., Song, F. and Hooper, L. (2020) Omega-3 fatty acids for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, 3, CD003177.

Bradley, R., Oberg, E.B., Calabrese, C. and Standish, L.J. (2007) ‘Algorithm-based naturopathic care for chronic low back pain: A randomized controlled trial’, PLoS ONE, 2(9), e919.

Cramer, H., Lauche, R., Haller, H. and Dobos, G. (2013) ‘A systematic review and meta-analysis of yoga for low back pain’, Clinical Journal of Pain, 29(5), pp. 450–460.

Ernst, E. (2002) ‘The risk–benefit profile of commonly used herbal therapies: Ginkgo, St. John’s Wort, Ginseng, Echinacea, Saw Palmetto and Kava’, Annals of Internal Medicine, 136(1), pp. 42–53.

Gagnier, J.J., Boon, H., Rochon, P., Moher, D., Barnes, J. and Bombardier, C. (2006) ‘Reporting randomized, controlled trials of herbal interventions: An elaborated CONSORT statement’, Annals of Internal Medicine, 144(5), pp. 364–367.

Hartley, L., May, M.D., Loveman, E., Colquitt, J.L. and Rees, K. (2016) ‘Dietary fibre for the primary prevention of cardiovascular disease’, Cochrane Database of Systematic Reviews, 1, CD011472.

Herman, P.M., Szczurko, O., Cooley, K. and Mills, E.J. (2008) ‘Cost-effectiveness of naturopathic care for the primary prevention of cardiovascular disease’, Canadian Medical Association Journal, 179(11), pp. 1143–1150.

Herman, P.M., Szczurko, O., Cooley, K. and Seely, D. (2014) ‘Cost-effectiveness of naturopathic medicine for primary prevention of cardiovascular disease’, PLoS ONE, 9(1), e84599.

Howes, M.J.R., Perry, N.S.L. and Houghton, P.J. (2003) ‘Plants with traditional uses and activities relevant to the management of Alzheimer’s disease and other cognitive disorders’, Phytotherapy Research, 17(1), pp. 1–18.

Institute of Complementary and Integrative Medicine, University of Bern (n.d.) Research Reviews – Homeopathy. Available at: https://www.ikim.unibe.ch/research/research_reviews/homeopathy/index_eng.html (Accessed: 16 July 2026).

Lin, V., Bensoussan, A., Myers, S.P. et al. (2005) The Practice and Regulatory Requirements of Naturopathy and Western Herbal Medicine. Melbourne: La Trobe University.

Myers, S.P. and Vigar, V. (2019) ‘The state of the evidence for whole-system, multi-modality naturopathic medicine: A systematic scoping review’, Journal of Alternative and Complementary Medicine, 25(2), pp. 141–168.

National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH) (2024) Herbs at a Glance Series. Bethesda, MD: National Institutes of Health.

Oberg, E.B., Bradley, R., Cooley, K. and Sullivan, M. (2015) ‘Whole practice naturopathic medicine: A systematic review of health outcomes’, Integrative Medicine Insights, 10, pp. 1–13.

Posadzki, P., Watson, L.K. and Ernst, E. (2013) ‘Adverse effects of herbal medicines: An overview of systematic reviews’, Clinical Medicine, 13(1), pp. 7–12.

Seely, D., Szczurko, O., Cooley, K., Fritz, H., Aberdour, M., Herrington, J. and Herman, P.M. (2013) ‘Naturopathic medicine for the prevention of cardiovascular disease: A randomized clinical trial’, Canadian Medical Association Journal, 185(9), pp. E409–E416.

Vickers, A.J., Cronin, A.M., Maschino, A.C., Lewith, G., MacPherson, H., Foster, N.E., Sherman, K.J., Witt, C.M. and Linde, K. (2012) ‘Acupuncture for chronic pain: Individual patient data meta-analysis’, Archives of Internal Medicine, 172(19), pp. 1444–1453.

Vickers, A.J., Vertosick, E.A., Lewith, G., MacPherson, H., Foster, N.E., Sherman, K.J., Irnich, D., Witt, C.M. and Linde, K. (2018) ‘Acupuncture for chronic pain: Update of an individual patient data meta-analysis’, Journal of Pain, 19(5), pp. 455–474.

Wardle, J. and Oberg, E.B. (2011) ‘The intersecting paradigms of naturopathic medicine and public health: Opportunities for naturopathic medicine’, Journal of Alternative and Complementary Medicine, 17(12), pp. 1079–1084.

World Health Organization (2013) WHO Traditional Medicine Strategy 2014–2023. Geneva: World Health Organization.

World Health Organization (2019) WHO Global Report on Traditional and Complementary Medicine 2019. Geneva: World Health Organization.

World Health Organization (2025) WHO Traditional Medicine Strategy 2025–2034. Geneva: World Health Organization.

World Naturopathic Federation (2021) Definitions and Philosophies of Naturopathic Medicine. Toronto: World Naturopathic Federation.

World Naturopathic Federation (2021) Health Technology Assessment – Aim, Objectives and Methods. Toronto: World Naturopathic Federation.

World Naturopathic Federation (2021) Health Technology Assessment: Naturopathy – Practice, Effectiveness, Economics and Safety. Toronto: World Naturopathic Federation.

Zhang, W., Yan, Y., Wu, Y., Hou, Y., Yang, J. and Li, X. (2022) ‘Medicinal herbs for the treatment of anxiety disorders: A systematic review and network meta-analysis’, Phytomedicine, 99, 154047.